หัวใจเซนเซ: 5 บทเรียนสร้างคนเก่งแบบญี่ปุ่น

คุณคือ “ฉะไคจิน”

“คนญี่ปุ่นเชื่อว่า เมื่อเริ่มทำงาน เริ่มมีหน้าที่และความรับผิดชอบ คุณเป็นฉะไคจิน (คนของสังคม) แล้ว เพราะฉะนั้นคุณต้องรับผิดชอบหน้าที่ของตนเองให้ดีที่สุด” 

ข้อความวรรคหนึ่งจากหนังสือที่ทำให้เราฉุกคิดว่า… 

เวลาเราทำงานอยู่ ไม่ได้มีแค่ “เรา” เพียงคนเดียวบนเส้นทางนั้น แต่มีเพื่อนร่วมทีม ลูกค้า พาร์ทเนอร์ และใครอีกหลายคนที่ได้รับผลจากงานของเราทั้งทางตรงและทางอ้อม

ทุกงานล้วนเชื่อมโยงกับคนอื่นเสมอ

การคอยเตือนตัวเองว่า เราคือคนของสังคม ไม่ใช่แค่ทำงานเพื่อตัวเราเอง แต่เพื่อให้คนรอบข้างทำงานได้ราบรื่นไปด้วย จะช่วยให้เราใส่ใจ ตั้งใจ และรับผิดชอบมากขึ้นโดยไม่ต้องมีใครมาคอยบอก

ทางการของญี่ปุ่นเองถึงกับประกาศ “ทักษะพื้นฐานที่ฉะไคจินควรมี” ไว้ 3 ข้อ ได้แก่

1. Action ลงมือทำ ตั้งเป้าหมายแล้วทำได้จริง ไม่กลัวความล้มเหลว
2. Thinking คิดเป็น สามารถวิเคราะห์ วางแผน และมีความคิดสร้างสรรค์
3. Teamwork ทำงานร่วมกับคนอื่นเป็น สื่อสารได้ดี เป็นผู้ฟังที่ดี 

สรุปสั้น ๆ ว่า คิดเป็น รับผิดชอบเป็น และคิดถึงผู้อื่น

 

สอนแบบไม่สอน

“เซนเซไม่ได้สอน แต่ให้พวกเราสังเกตเอง คิดเอง”

ในคลาสสัมมนากลยุทธ์ธุรกิจของมิชินะเซนเซ อาจารย์เกดเล่าว่า เซนเซไม่เคยสอนตรง ๆ เลยว่า ธุรกิจนี้ใช้กลยุทธ์อะไร

สิ่งที่มิชินะเซนเซทำคือ เปิดกราฟข้อมูล แล้วค่อย ๆ ไล่ถามนักศึกษาว่า

• เห็นอะไรในกราฟบ้าง
• ทำไมเส้นข้อมูลถึงเป็นแบบนี้
• เมื่อเปรียบเทียบแล้ว บริษัทไหนมีแนวโน้มดีที่สุด

นักศึกษาไม่สามารถนั่งฟังเฉย ๆ แล้วท่องจำข้อมูลได้ แต่ต้องค้นหาข้อมูลเพิ่มเติมเอง เช่น

• เศรษฐกิจแต่ละปีเป็นยังไง
• ปีนั้นมีเทคโนโลยีใหม่เข้ามาหรือไม่
• อุตสาหกรรมเจอวิกฤตอะไรบ้าง

อาจารย์เกดเล่าว่า นั่นทำให้คลาสสนุกมาก สนุกกับการคาดเดาว่าตัวเลขสะท้อนเหตุการณ์อะไร สนุกกับการหาข้อมูล จนทำให้เธอเฝ้ารอคลาสของมิชินะเซนเซเสมอ

คลาสของมิชินะเซนเซมีแต่ “พื้นที่ให้คิด”

เพราะการเรียนรู้ไม่ใช่การท่องจำตามตำรา แต่คือการฝึกให้คุณ สังเกต คิดวิเคราะห์ และลงมือทำต่อได้เองในที่สุด

 

ลองผิด ลองถูก แก้ปัญหาด้วยตัวเอง

“คนญี่ปุ่นสอนให้ลูกศิษย์หรือลูกน้องคิดเอง แก้ปัญหาเอง เหมือนอาจารย์เซนสอนลูกศิษย์อย่างไรอย่างนั้น”

อาจารย์เกดเล่าว่า โอกาวะเซนเซก็เป็นแบบนั้น ไม่ได้มาอธิบายทฤษฎียาว ๆ แต่โยนโจทย์ให้นักศึกษาได้ลองเผชิญเอง 

ครั้งหนึ่งคลาสของอาจารย์เกดได้รับโจทย์ให้คิดกลยุทธ์การตลาดให้กับบริษัทใหญ่ แล้วนำเสนอกับทีมบริษัทโดยตรง

แม้โอกาวะเซนเซจะรู้ว่าไอเดียของเหล่านักศึกษาประสบการณ์น้อยคงยังไม่ใช่คำตอบที่ดีที่สุด แต่ก็ไม่ชักจูงปรุงแต่ง แต่ให้โอกาสนักศึกษานำเสนอไอเดียของตัวเองกับทีมบริษัทจริง ๆ

แม้ว่าฟีดแบ็กที่ได้จะค่อนข้าง เจ็บ แต่ก็เป็นบทเรียนที่ จำขึ้นใจ แบบไม่มีวันลืม

การลองผิดลองถูกไม่ใช่แค่ในคลาสเรียนเท่านั้น แต่ยังเกิดขึ้นในช่วงที่อาจารย์เกดทำงานพาร์ตไทม์ขายไก่ทอดด้วย

ตอนนั้นหน้าที่ของอาจารย์มีเพียง “จัดไก่ใส่กล่อง” เท่านั้นเอง

วันหนึ่ง คุณป้าที่ทำงานด้วยเดินมาดู แล้วพูดสั้น ๆ ว่า

“ใช้ไม่ได้!”

จากนั้นก็จัดกล่องใหม่ให้ดู และมันสวยกว่าเดิมทันทีแบบเห็นชัด ๆ

สิ่งที่น่ารักมากคือ คุณป้าไม่ได้บอกตรง ๆ ว่าต้องจัดแบบไหนถึงจะสวย แต่ปล่อยให้อาจารย์เกด สังเกตเอง ว่าอะไรทำให้กล่องไก่ดูน่ากินขึ้น ตั้งแต่การจัดชิ้นไก่ให้สมดุล ปีกซ้าย-ปีกขวา ไปจนถึงการวางให้ดูเป็นระเบียบ

พอจับหลักได้ อาจารย์ก็เริ่มสนุกกับการลองปรับเล็ก ๆ น้อย ๆ เช่น วางยังไงให้ซอสไม่เลอะ เติมใบไม้แต่งเล็ก ๆ ให้กล่องดูสดใส

ทั้งหมดนี้คือพลังของ Intrinsic Motivation แรงจูงใจที่ผุดขึ้นมาจากภายใน ทำให้เราอยากทำสิ่งเดิมให้ดีขึ้นเรื่อย ๆ ไม่ใช่เพราะมีใครสั่ง แต่เพราะเราสนุก อยากพัฒนา และอยากมอบสิ่งดี ๆ ให้กับคนที่ได้รับมันจริง ๆ

“โฮเรนโซ” หัวใจการทำงานเป็นทีมแบบญี่ปุ่น

สิ่งหนึ่งที่ทำให้การทำงานเป็นทีมของคนญี่ปุ่นราบรื่น คือหลักพื้นฐาน 3 ข้อที่เรียกว่า โฮเรนโซ (報・連・相) ได้แก่

1. โฮ Hokoku (報告) : รายงาน อัปเดตสถานการณ์
2. เรน Renraku (連絡) : ติดต่อ ประสานงานกับฝ่ายต่าง ๆ
3. โซ Sodan (相談) : ปรึกษา เมื่อมีปัญหา

หมั่น รายงาน ติดต่อ ปรึกษา หัวหน้าและทีมงาน

ไม่ว่าจะเป็นเรื่องเล็กน้อย หรือความเสี่ยงที่ยังไม่เกิดขึ้นก็ตาม สำหรับคนญี่ปุ่น รายละเอียดเล็ก ๆ นี่แหละที่ช่วยให้ทีมทำงานไม่สะดุด และป้องกันความผิดพลาดได้

ตัวอย่างเช่น

• บอกว่า มีไฟล์เพิ่ม ต้องโหลดเพิ่ม
• บอกว่า ลูกค้าเปลี่ยนใจนิดเดียว เรื่องดีเทลงาน
• บอกว่า จะถึงช้าหรือเร็วกว่าเวลา แม้แค่ 5 นาที

แต่ รายงานบ่อย ละเอียด ไม่ได้แปลว่า รายงานเยิ่นเย้อ 

เพราะใน 1 วัน ทุกคนได้รับข้อมูลเยอะมาก จึงควรส่งข้อมูลแบบที่หยิบไปใช้ได้ทันที เช่น

• ขึ้นต้นด้วย สรุปว่า ‘ต้องการอะไร’
• ใช้ bullet point กระชับ ไม่ต้องเล่าน้ำ
• แยกหัวข้อให้ชัดเจน
• ใส่ ชื่อผู้รับผิดชอบ และ กำหนดวัน ให้ครบ

โฮเรนโซไม่ได้ทำให้งานจุกจิกขึ้นเลย แต่ทำให้ทีมทำงานง่ายขึ้น เพราะทุกคนรู้สถานการณ์เท่ากันตลอดเวลา

ฝึกเขียนเรียงความในใจ

อีกหนึ่งสิ่งที่ญี่ปุ่นให้ความสำคัญมากคือ การเขียน

อาจารย์เกดเล่าว่า คนญี่ปุ่นมักฝึกเขียน เรียงความในใจ อยู่เสมอ ทั้งรายงานเรื่องาน ขอบคุณและให้ฟีดแบคทีมงานหลังจบอีเวนต์

การเขียนเป็นเครื่องมือที่ช่วยให้คุณได้ทบทวนสิ่งที่เกิดขึ้น และส่งต่อความรู้สึกดี ๆ ให้ผู้เกี่ยวข้อง ดังนั้นสิ่งสำคัญไม่ใช่การเขียนสวย เขียนยาว แต่เป็นการเขียนให้ กระชับ ชัดเจน และมีความหมาย

พนักงานใหม่ในบริษัทญี่ปุ่นต้องเขียนรายงานทุกวัน ทั้งเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น งานที่ทำ และความรู้สึกของตัวเอง เหมือนเป็นไดอารี่อาชีพ เพื่อให้หัวหน้าเห็นภาพว่าลูกน้องเป็นอย่างไรวันนี้ มีอะไรที่อยากปรับปรุง หรือมีเรื่องไหนที่ต้องช่วยเหลือ

หัวหน้าเองก็ไม่ได้อ่านผ่าน ๆ แต่ตั้งใจอ่าน พร้อมให้ความช่วยเหลือเรื่องงาน และให้คำแนะนำในการเขียนรายงาน

เมื่อทำแบบนี้ทุกวัน คนญี่ปุ่นจึงค่อย ๆ ฝึกสายตาให้ช่างสังเกต เก็บข้อมูลเป็นระบบ และวิเคราะห์สิ่งที่เกิดขึ้นได้ดีขึ้นเรื่อย ๆ

ทั้งหมดเริ่มจากสิ่งง่ายที่สุด การเขียนเรียงความในใจ ให้กระชับและสื่อความได้ครบถ้วน